Taking too long? Close loading screen.

Life after Prison

by Elvira Krithari   |   December 7, 2018

Andreas never made it to any of our appointments. The first time, he called to cancel saying that he had to go to a job interview. To the good luck wishes, he replied with a sarcastic laugh, giving the impression that it would be one more futile attempt at finding a job, just like all the others. After the second failed attempt at meeting, Andreas sent apologetic messages regarding promises that he could not keep, without however providing further explanation. A kind of confusion seemed to dictate his decisions – about what he thought he should do and what he actually wanted to do or could do. Maybe he had just forgotten how to say no. Andreas had only been out of prison for five months, after being incarcerated for five years. Confusion seems to be the least of the obstacles of a new beginning.


Attempts at reintegration

Reintegration seems to be both practical and existential. A former inmate who prefers to remain anonymous, describes the anxiety of interaction: social events and lively street scenes are not places where he feels comfortable. Once out of prison, it felt like a day hadn’t gone by, but his friends and family had indeed changed. Time had changed their friendships and lives, and when returning to regularity, he was the one who had to get to know everyone all over again. In his case, the positive thing was that he always had a supportive group of friends and family to help fill the gap between prison and society – which is a key part of successful reintegration.

For many former inmates, however, this is not the case. The existence of a social circle isn’t a guarantee, nor does it mean access to financial resources, which is necessary for survival – a need that arises the day after being released from prison. In addition, (and this isn’t a rare occurrence), the environment to which one returns may have been initially criminal, so the chances of the newly-released person engaging in criminal activity are increased. As the former inmate states: “Prison seems easier the second time.”

Giorgos Tatsionas is a member of the social cooperative New Horizons, which was created by former inmates in 2014 and provides facilities cleaning, restoration as well as gardening services. He explains that what the company offers the newly-released understanding and adaptability to the needs of their lives.

New Horizons, in addition to being a unique initiative, is more like a temporary solution to familiarizing the former inmate with the labor market and helping them earn initial income and then later, to aid in searching for better job prospects. “When someone comes out he receives government assistance, which is only €260 and nothing else,” says Tatsionas, “That’s it. The state doesn’t provide anything else. You’re on your own. We know people who get out and have nowhere to go and are forced to do something illegal so they can go back in again, because they can’t live on the outside.”

In a setting with minimal structures to facilitate social reintegration, there’s only one state organization, called Epanodos, which provides short stays in a hostel or hotel and offers meals. Also, within its framework, it offers access to counseling services and vocational training. Indicative, however, of the treatment of former inmates in Greece, is the long delay in establishing Epanodos, which, although enacted by law in 1999, didn’t operate until 2007 and even then, under limited functionality mainly in the capital (Athens), as funding would never be sufficient for the overall management of reintegration services.

Poverty, of course, is the answer to many of the questions that ask not only why someone was in prison but also why he was not reintegrated into society. The problem of survival is associated with unequal access to the labor market – which is already limited in Greece even for the general population – and in addition to these problems, there’s also the issue of narcotics.

The anonymous former inmate describes the drug deals in prison, mainly heroin, which is so openly used that inmates don’t hesitate to post photos of lines in their cells on Facebook – photos taken with their phones, which are also supposedly prohibited in prison.

However, in addition to poverty, the lack of a supportive environment, and drug addiction – all of which are conditions common within the inmate population, an important factor that hinders social reintegration is linked to the very structure of the Greek prison system and the correlations which develop within it.

“(Greek) prison may not be what we imagine, like we see in American movies, but it is a tough environment,” says Tassos Theofilou. He will soon receive, per court order, a compensation of €20 for each day of unjust incarceration in prison. Having a first instance imprisonment of 25 years for a bank robbery in Paros and for the murder of a taxi driver despite the blatant lack of incriminating evidence, he remained incarcerated for five years before his final acquittal.

He dedicated his time in prison to observing how the prison system works and transcribing the stories of his fellow inmates – Correspondence from the house of the dead was the title of one of his books. Theofilou explains to Solomon how one is predestined, from the very first moment of his imprisonment, to his later inability to reintegrate:

“The only way to survive with dignity and relative comfort is to latch on to one of the existing prison hierarchies. So, you are entitled to visitations but the warden can prohibit them, just to show you who’s boss. You understand that (the only way to avoid this) is to get a higher-ranking prisoner to ask on your behalf. In this way, you (the lesser, isolated prisoner) have a motive, a reason to adhere to a hierarchy. But that makes you illegal afterwards. You have clung to a criminal hierarchy and these criminal hierarchies are reflected on the outside. This is also the role of prison in a sense. You enter as a minor offender and you leave as a criminal in an organization, because you have to establish yourself in order to survive.”

In this way, small favors made for a dignified or comfortable life in prison are exchanged for illegal favors on the outside. This is not something that prison guards ignore. Theofilou explains: “This hierarchy is very beneficial to the prison administration, the head prison guard assigns ward management to a ‘high-ranking inmate’ because the guards are not present in the ward all day. In turn, the head prison guard will reward this inmate some privileges so he will think it’s beneficial to him to do the task, and so in turn these privileges then filter down through the hierarchy.”

Anastasia Tsoukala, lawyer, criminologist and associate professor at Paris University XI, further explains: “It’s not just that there’s an ‘underworld’ environment inside prisons, it’s that the state itself, through its staff, the prison guards, contributes to the perpetuation of this toxic condition, willingly and unwillingly.”


After prison, University

In discussing the pathologies of the Greek penitentiary system, Anastasia Tsoukala sheds light on the important issue of educational furlough, which in recent times has been a topic of debate and has divided public opinion. Inmates have a constitution alright to enroll in higher education.

It is indicative that the efforts inmates make are not only to get educational furlough. In other European countries this issue is already solved, for us it’s a request. One manages, after great struggles to get into an institution of higher learning and for reasons of the penitentiary or disciplinary reasons he may be denied the educational furlough or the right to access the internet”, Tsoukala stresses. The recent example of inmate Vassilis Dimakis, who went on a hunger strike because he was denied furlough to attend his classes at the Athens School of Law even while wearing a tracking device, is not the only case.

Tsoukala continues: “The current point of view within the system is: ‘There’s no way he really wants to study. It’s just a way to get out of prison’ – This is the absolute denial of an attempt for the inmate to be reformed. But there’s a part of Greek society that scornfully dismisses it. We think these are just little tricks they use to get out,” she adds.

Petros Damianos, the director of the junior high and high school at the Avlona Youth Special Detention Center, knows the issues pertaining to inmate education well. In regards to educational furloughs, Damianos is up-front: “A young man who wants to take the university entrance exams and who is also incarcerated – it’s too difficult to succeed,” he says. “What matters to them is that they will get out. What happens afterwards, well they can’t understand it before it happens to them. They can’t comprehend the benefit to their personal and spiritual development, the knowledge they will gain, their professional rehabilitation. All these things come after success. In the moment, they only think about the furlough, of getting out.”

It doesn’t sound strange, especially in view of a teenager’s psychological state, to want to get into university in order to receive compensation. Under normal circumstances sometimes parents “bribe” their kids with the gift of a car so they’ll have an incentive to do well on their exams. One could observe that in this case, it’s just a healthy flow towards freedom.

However, Damianos is right. The benefits of education can only be understood later, as in the case of one of his students who was accepted at a technical university. In order to solve the issue of the new student attending classes, (as it’s not a simple matter to transport an inmate and it requires excellent cooperation between the prison management and the university administration), the inmate was granted permission to visit the Dean’s office with his mother. He came into contact with a world quite different than what he knew, he was treated with respect by the Dean and school administration – this caused the young inmate to confess to Damianos the very next day His mother saw him in a new light.”

The right to access education is not universal in Greek prisons. It wasn’t until March 2018 that a law was passed that provides for the establishment of all school grades in all of the country’s prisons and applies the substance of the Council Recommendation (89) 12, which defines access for all prisoners to education. “Everyone who wants it,” stresses Damianos – education is not a penalty.

Rokas Balbieris from Lithuania was one of the inmates who wanted access to education. At the age of 20, he was arrested at the Greek border for drug trafficking and was sentenced to 15 years in prison. He did not speak Greek, and it seemed that he would have to spend many years in Greece – or rather in the Heterotopia[1] of prison, which is a country in its own right.

“The moment the judge told me that I had been sentenced to 15 years, I thought, he doesn’t know me personally, he doesn’t know what kind of person I am. He reads a piece of paper telling him what crime I’ve committed, and what punishment I should get. The only thing that he decides is how long. Everything else, how I’ll feel, what I’ll do and what other decisions I’ll make – that’s for me to determine. I realized that I’d be staying and decided to do what I could to pass the time well, and learn what I could for my future. I joined the music group and then started going to the gym, I went to school, there was a chess club, I went there, then there was a class that taught us how to install aluminum windows so I went to it. I would attend any class I could. In the summer when there weren’t any classes, I worked as a cleaner and then in the prison cafeteria, and time started flying. Two years later I was transferred to the big ward with the adults.”

Balbieris admits he was lucky to end up at Avlona prison, where there was a school. He’s not sure that he would have been able to achieve what he did, later on the outside, if he had found himself in another prison which lacked educational opportunities and had difficult living conditions due to overpopulation.

Eventually, Balbieris learned Greek but mostly learned another language which he was probably somewhat proficient: the language of mathematics. In only a short time period, he managed to achieve something that many students from ‘regular’ schools struggle to attain – he was accepted into one of the country’s best institutions of higher learning, the Polytechnic, in the School of Applied Mathematics and Natural Sciences.

He remained in prison for four years and was released after the Court of Appeal’s decision reduced his sentence. Today Balbieris is in his 6th year of university but nothing is guaranteed. He is in danger of deportation and is waiting for another court decision which has been delayed for years. But thus far, his reintegration has been smooth. The organization Epanodos supports him financially so it’s easier for him to focus on finishing his difficult courses and graduating with his fellow students on time. Also, he works at temporary jobs, but he has been advised by former inmates about the difficulty in looking for a proper job and dealing with the stigma of incarceration.

That’s why he hesitated to tell his fellow students how he ended up in Greece. The first year I avoided telling others that I was in jail. But because I don’t like being dishonest, I said I came to Greece because of difficulties or for work and then I stayed –which was partly true. I thought if they knew, they would have avoided me.”

This was not the case, because Balbieris was a bright example of how beneficial educational opportunities for inmates can be. As is the case with most free people, when Balbieris was just 16 years old, living in Vilnius, he was unable to recognize the critical need for reintegration: “I remember walking along with a friend and we were approached by a man who was very honest, he asked us for change because he had just been released from prison and didn’t want to resort to stealing. Although I had money, I didn’t give him anything. I’ve come to regret that very much.”

In the end, we can recognize the right to the reintegration of inmates as an inalienable right for those who have served their time – as the laws of the society in which they live – or in the least we can think about reintegration as a means of reducing crime. In any case, it seems that one should be able to disassociate the inmate from the imaginary presumption of criminal predisposition. In other words, that someone was born a criminal, so any attempted rehabilitation aimed at a healthy return to society is futile.

For Balbieris, such an interpretation would seem silly. When I got up from the table where we sat at an outdoor café in central Athens to go inside for a bit, I said to him “I’m leaving my stuff here,” he responded immediately in a cheerful tone “Don’t worry, I won’t steal anything.” We laughed and then we both returned to the routine of freedom.

OΑνδρέας δεν εμφανίστηκε τελικά σε κανένα από τα ραντεβού. Την πρώτη φορά τηλεφώνησε για να το ακυρώσει λέγοντας πως προέκυψε μια συνέντευξη για δουλειά. Στις ευχές για καλή επιτυχία απάντησε γελώντας σαρκαστικά, αφήνοντας να εννοηθεί ότι θα ήταν μια ακόμη μάταια προσπάθεια για εύρεση εργασίας, όπως εξάλλου αποδείχτηκαν όλες οι προηγούμενες. Μετά τη δεύτερη –αποτυχημένη- απόπειρα συνάντησης έστειλε μερικά απολογητικά μηνύματα για τις υποσχέσεις που δεν τηρούσε, χωρίς όμως να εξηγεί γιατί. Κάποιο είδος σύγχυσης φαινόταν να υπαγορεύει τις αποφάσεις του σχετικά με αυτά που νόμιζε πως έπρεπε να κάνει και αυτά που ήθελε ή που μπορούσε. Ίσως να είχε ξεχάσει κιόλας πώς να λέει όχι. Ο Ανδρέας βρίσκεται μόλις 5 μήνες εκτός φυλακής, ύστερα από 5ετή εγκλεισμό. Η σύγχυση μοιάζει να είναι το μικρότερο εμπόδιο μιας καινούριας αρχής.


Απόπειρες επανένταξης

Η επανένταξη των ατόμων που αποφυλακίζονται φαίνεται να είναι ταυτόχρονα πρακτική και υπαρξιακή. Ένας πρώην κρατούμενος που προτιμά να παραμείνει ανώνυμος περιγράφει το άγχος του συγχρωτισμού: οι κοινωνικές εκδηλώσεις και οι πολυσύχναστοι δρόμοι δεν είναι μέρη που νιώθει άνετα. Βγαίνοντας από τη φυλακή έμοιαζε σαν να μην πέρασε μια μέρα, όμως οι δικοί του άνθρωποι είχαν αλλάξει. Ο χρόνος είχε μεταβάλλει τις παρέες και τις ζωές τους και αυτός που επέστρεψε και πάλι στην κανονικότητα έπρεπε να τους γνωρίσει όλους ξανά. Το ευτύχημα στην περίπτωσή του είναι ότι υπήρχε πάντα ένα υποστηρικτικό φιλικό και συγγενικό περιβάλλον για να βοηθήσει με την αναπλήρωση του κενού ανάμεσα στη φυλακή και την κοινωνία, κάτι που συνιστά βασική παράμετρο επιτυχούς επανένταξης.

Για αρκετούς αποφυλακισμένους όμως, ο κανόνας δεν είναι αυτός. Η ύπαρξη κοινωνικού κύκλου δεν προϋποθέτει και επάρκεια οικονομικών πόρων που είναι η μόνη ασφαλής απάντηση για το ερώτημα της επιβίωσης που γεννάται την επομένη της απόλυσης από τη φυλακή. Επιπλέον και όχι σπάνια, μπορεί το περιβάλλον στο οποίο επιστρέφει κανείς να ήταν εξαρχής παραβατικό, επομένως οι πιθανότητες να εμπλακεί το άτομο σε νέα αδικήματα, αυξάνουν. Όπως χαρακτηριστικά λέει ο πρώην κρατούμενος: «Η φυλακή φαίνεται πιο εύκολη τη δεύτερη φορά».

Ο Γιώργος Τατσιώνας είναι μέλος της κοινωνικής συνεταιριστικής επιχείρησης Νέοι Ορίζοντες, που δημιουργήσαν πρώην κρατούμενοι το 2014 και παρέχει υπηρεσίες καθαριότητας και αποκατάστασης χώρων, καθώς και κηπουρικής. Εξηγεί πως αυτό που προσφέρει η επιχείρηση στους προσφάτως αποφυλακισμένους είναι κυρίως κατανόηση και προσαρμοστικότητα ως προς τις ιδιαιτερότητες της ζωής τους.

Οι Νέοι Ορίζοντες, πέραν του ότι αποτελούν μια μοναδική στο είδος τους πρωτοβουλία, είναι περισσότερο μια προσωρινή λύση για να εξοικειωθεί ο πρώην κρατούμενος με την αγορά εργασίας και ύστερα να αναζητήσει κάτι καλύτερο, αλλά βέβαια και να αποκτήσει κάποιο αρχικό εισόδημα. «Όταν κάποιος βγει θα πάρει ένα επίδομα, που είναι στα 260 ευρώ και τίποτα άλλο», λέει ο Γιώργος Τατσιώνας. «Αυτό. Δεν έχει κάτι άλλο από την πολιτεία. Είσαι μόνος σου. Ξέρουμε ανθρώπους οι οποίοι βγαίνουν και δεν έχουν που να μείνουν και αναγκάζονται να κάνουν κάτι για να μπουν πάλι μέσα, γιατί έξω δεν μπορούν να ζήσουν».

Σε ένα σκηνικό με ελάχιστες δομές για τη διευκόλυνση της κοινωνικής επανένταξης κρατουμένων, ο μοναδικός κρατικός φορέας, η Επάνοδος, μπορεί να παρέχει μια ολιγοήμερη διαμονή σε ξενώνα ή ξενοδοχείο και σίτιση όταν υπάρχει ανάγκη, ενώ στο πλαίσιό της δίνεται πρόσβαση σε συμβουλευτικές υπηρεσίες και εργαστήρια επαγγελματικής κατάρτισης. Ενδεικτική, ωστόσο, της αντιμετώπισης των κρατουμένων στην Ελλάδα είναι η μεγάλη καθυστέρηση στην ίδρυση της Επανόδου, που ενώ θεσπίζεται δια νόμου το 1999 δεν θα λειτουργήσει παρά το 2007 και αυτό με περιορισμένες δυνατότητες και δράσεις κυρίως στην πρωτεύουσα, καθώς η χρηματοδότηση δεν θα είναι ποτέ επαρκής για τη συνολική διαχείριση της επανένταξης.

Η φτώχεια είναι βέβαια η απάντηση σε πολλές από τις ερωτήσεις που αφορούν όχι μόνο στο γιατί βρέθηκε κάποιος στη φυλακή αλλά και γιατί δεν ξαναβρέθηκε στην κοινωνία. Στο πρόβλημα της επιβίωσης που συνδέεται με την άνιση πρόσβαση στην αγορά εργασίας –η οποία είναι ήδη περιορισμένη στην Ελλάδα ακόμα και για τον γενικό πληθυσμό-, προστίθεται και το πρόβλημα των ναρκωτικών.

Ο ανώνυμος πρώην κρατούμενος περιγράφει το αλισβερίσι των ναρκωτικών στη φυλακή, κυρίως της ηρωίνης, η χρήση της οποίας γίνεται τόσο απροκάλυπτα που στις σελίδες τους στο facebook οι κρατούμενοι δεν διστάζουν να ανεβάσουν φωτογραφίες από γραμμές σκόνης μέσα από τα κελιά τους –φωτογραφημένες με τα κινητά που τυπικά επίσης απαγορεύονται.

Ωστόσο, εκτός από τη φτώχεια, την έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος και την εξάρτηση από τα ναρκωτικά – συνθήκες που απαντώνται με υψηλή συχνότητα στον έγκλειστο πληθυσμό, μια σημαντική παράμετρος που γίνεται τροχοπέδη για την κοινωνική επανένταξη συνδέεται με την ίδια τη δομή της ελληνικής φυλακής και τους συσχετισμούς που αναπτύσσονται εντός της.

«Μπορεί να μην είναι η (ελληνική) φυλακή αυτό που φανταζόμαστε, όπως στις αμερικάνικες ταινίες, αλλά είναι ένα δύσκολο περιβάλλον», λέει ο Τάσος Θεοφίλου. Ο Θεοφίλου θα λάβει σύντομα, με απόφαση δικαστηρίου, 20 ευρώ αποζημίωση για κάθε ημέρα άδικης κράτησης στη φυλακή. Έχοντας πρωτόδικη κάθειρξη 25 ετών για ληστεία τραπέζης στην Πάρο και δολοφονία ενός οδηγού ταξί παρά την κραυγαλέα έλλειψη ενοχοποιητικών στοιχείων, παρέμεινε έγκλειστος για 5 χρόνια πριν την τελεσίδικη αθώωσή του.

Αφιερώνοντας τα χρόνια του εγκλεισμού του στην παρατήρηση των τρόπων της φυλακής και τη συγγραφή των ιστοριών των συγκρατούμενών του –«Ανταποκρίσεις από το σπίτι των πεθαμένων», θα τιτλοφορήσει χαρακτηριστικά ένα από τα βιβλία του, ο Τάσος Θεοφίλου εξηγεί στο Solomon πως προδιαγράφεται για κάποιον, ήδη από την πρώτη στιγμή του εγκλεισμού του, η μεταγενέστερη αδυναμία του να επανενταχτεί:

«Ο μόνος τρόπος για να μπορέσεις να επιβιώσεις με αξιοπρέπεια και κάποια σχετική άνεση είναι να προσκολληθείς σε μία από τις υπάρχουσες ιεραρχίες (της φυλακής)», λέει. «Δηλαδή, μπορεί να δικαιούσαι ένα επισκεπτήριο αλλά να στο κόψει ο αρχιφύλακας, έτσι, για να σου σπάσει τον τσαμπουκά. Πλέον καταλαβαίνεις ότι (ο μόνος τρόπος να μη συμβεί αυτό) είναι να το ζητήσει ένας ανώτερος από εσένα κρατούμενος. Έτσι, έχεις κίνητρο εσύ, ο πιο απομονωμένος, να προσκολληθεί σε μία ιεραρχία. Αλλά αυτό σε κάνει παράνομο μετά. Έχεις προσκολληθεί σε μία παραβατική ιεραρχία και αυτές οι παραβατικές ιεραρχίες έχουν αντανάκλαση έξω. Αυτός είναι και ο ρόλος της φυλακής κατά μία έννοια, λίγο «φουκωική». Μπαίνεις ένας μικροπαραβάτης και βγαίνεις ένας οργανωμένος παραβάτης πλέον, γιατί είσαι αναγκασμένος να οργανωθείς για να επιβιώσεις».

Κατ’ αυτό τον τρόπο, μικρές χάρες για αξιοπρεπή ή άνετη διαβίωση εντός φυλακής, ανταλλάσσονται με παράνομες χάρες εκτός. Αυτό δεν είναι κάτι που αγνοούν οι σωφρονιστικοί υπάλληλοι. Όπως εξηγεί ο Θεοφίλου: «Αυτή η ιεραρχία συμφέρει πολύ τη διοίκηση της φυλακής: ο αρχιφύλακας αναθέτει σε έναν «μεγαλοκρατούμενο» τη διαχείριση της πτέρυγας, γιατί η υπηρεσία δεν είναι όλη μέρα μέσα στην πτέρυγα. Με τη σειρά του ο αρχιφύλακας θα δώσει κάποιο προνόμιο σε αυτόν τον κρατούμενο, για να θεωρεί ότι έχει συμφέρον να το κάνει και αυτό το προνόμιο διαχέεται προς τα κάτω με μία σειρά».

Η νομικός και εγκληματολόγος Αναστασία Τσουκαλά, αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Paris XI, θα υπερθεματίσει: «Δεν είναι απλώς ότι υπάρχει μια υποκοσμική κατάσταση εντός των φυλακών, είναι ακόμα ότι το ίδιο το κράτος, μέσω του προσωπικού του, εδώ του σωφρονιστικού, συμβάλλει στην διαιώνιση αυτής της νοσηρότητας, εκούσια και ακούσια».


Μετά τη φυλακή, το Πανεπιστήμιο

Η Αναστασία Τσουκαλά μιλώντας για τις παθογένειες του ελληνικού σωφρονιστικού συστήματος θα σταθεί στο ζήτημα των εκπαιδευτικών αδειών, που κατά καιρούς έχουν απασχολήσει ή και διχάσει την ελληνική κοινή γνώμη, ενώ αποτελούν θεσπισμένο δικαίωμα των κρατουμένων που φοιτούν στην ανώτατη εκπαίδευση.

«Είναι ενδεικτικό ότι οι προσπάθειες που κάνουν (οι κρατούμενοι), δεν είναι παρά για να πάρουν εκπαιδευτικές άδειες. Σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη αυτό είναι λυμένο, σε εμάς είναι αιτούμενο. Καταφέρνει κάποιος με χίλιους κόπους να μπει σε κάποιο ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα και μπορεί για λόγους σωφρονιστικούς ή πειθαρχικούς εντός της φυλακής να του στερήσουν την εκπαιδευτική άδεια ή το δικαίωμα πρόσβασης στο internet» τονίζει. Η πρόσφατη περίπτωση του ενήλικου κρατούμενου Βασίλη Δημάκη που προέβη σε απεργία πείνας γιατί δεν του επιτρεπόταν να παρακολουθεί τα μαθήματά του στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών της Νομικής Σχολής Αθηνών ακόμα και φορώντας μηχανισμό εντοπισμού, δεν είναι η μόνη.

Η Αναστασία Τσουκαλά συνεχίζει: «Η κρατούσα άποψη είναι: «Σιγά μην θέλει να σπουδάσει. Το κάνει για να βγαίνει έξω από τη φυλακή». Αυτό συνιστά την απόλυτη άρνηση έστω μιας προσπάθειας αναμόρφωσης του κρατούμενου. Αλλά και μέρος της ελληνικής κοινωνίας το περιφρονεί. Θεωρούμε ότι είναι απλώς κολπάκια για να βγαίνουν έξω», επισημαίνει.

Τα ζητήματα που αφορούν στην εκπαίδευση κρατουμένων τα γνωρίζει καλά και από μέσα, ο Πέτρος Δαμιανός, ο διευθυντής του Γυμνασίου και Λυκείου του σχολείου που λειτουργεί στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα. Στο θέμα των εκπαιδευτικών αδειών ο Δαμιανός είναι αφοπλιστικός: «Ένας νέος άνθρωπος που θέλει να δώσει πανελλήνιες και είναι και έγκλειστος είναι πάρα πολύ δύσκολο να το πετύχει», λέει. «Εκείνο που έχει μεγάλη σημασία για αυτούς είναι ότι θα βγουν έξω. Το τι θα συμβεί μετά δεν μπορούν να το νιώσουν πριν τους συμβεί. Δεν μπορούν να νιώσουν το όφελος που θα έχουν για την προσωπική και πνευματική τους εξέλιξη, για τις γνώσεις που θα πάρουν, για την επαγγελματική αποκατάσταση που θα έχουν. Όλα αυτά τα πράγματα είναι μετά την επιτυχία. Εκείνη την ώρα σκέφτονται μόνο την άδεια».

Δεν ακούγεται παράξενο ειδικά λαμβάνοντας υπόψη την εφηβική ψυχοσύνθεση, να θέλει κανείς να περάσει στο Πανεπιστήμιο προκειμένου να τύχει ανταλλαγμάτων. Σε κάποιες περιπτώσεις της κανονικής ζωής, κάποιος δύναται να δωροδοκηθεί με ένα αμάξι προκειμένου να τα πάει καλά στις τελικές εξετάσεις. Θα μπορούσε κανείς να παρατηρήσει ότι εδώ υπάρχει απλώς μια υγιής ροπή προς την ελευθερία.

Ωστόσο, έχει δίκαιο ο Δαμιανός. Τα υπόλοιπα οφέλη γίνονται αντιληπτά αργότερα, όπως στην περίπτωση ενός παλιού μαθητή του που πέρασε σε κάποιο ΤΕΙ. Προκειμένου να διευθετηθεί το θέμα των παρουσιών του νέου φοιτητή στα μαθήματα, καθώς δεν είναι απλό πράγμα η μετακίνηση ενός κρατουμένου και απαιτεί την καλή συνεργασία της διεύθυνσης των φυλακών και των πρυτανικών αρχών του εκπαιδευτικού Ιδρύματος, ο κρατούμενος φοιτητής πήρε άδεια για να επισκεφθεί μαζί με την μητέρα του το γραφείο του Κοσμήτορα. Η γνωριμία με έναν κόσμο που δεν ήταν ο αναμενόμενος, ο σεβασμός με τον οποίο του απευθύνθηκαν στην καινούρια του σχολή έκαναν τον ανήλικο κρατούμενο να εκμυστηρευτεί στον Δαμιανό την επόμενη μέρα πως «Η μητέρα του τον είδε πια με άλλο μάτι».

Το δικαίωμα της πρόσβασης στην εκπαίδευση δεν είναι καθολικό στις ελληνικές φυλακές. Μόλις τον Μάρτιο του 2018 ψηφίστηκε νόμος που προβλέπει την ίδρυση όλων των σχολικών βαθμίδων σε όλες τις φυλακές της χώρας και εφαρμόζει την ουσία της Recommendation (89)12 του Συμβουλίου, που ορίζει την πρόσβαση όλων των κρατουμένων στην εκπαίδευση. «Όλων όσων το επιθυμούν», τονίζει ο Δαμιανός –η εκπαίδευση δεν είναι ποινή.

Ένας από αυτούς που το επιθύμησαν πολύ ήταν ο Ρόκας Μπαλμπιέρις από τη Λιθουανία. Στα 20 του χρόνια συνελήφθη στα ελληνικά σύνορα για διακίνηση ναρκωτικών και έλαβε πρωτόδικα 15 χρόνια φυλάκισης. Δεν ήξερε καθόλου ελληνικά και όλα έδειχναν ότι θα έπρεπε να περάσει πολλά χρόνια στην Ελλάδα –ή μάλλον στην ετεροτοπία[1] της φυλακής, που είναι μια χώρα από μόνη της.

«Τη στιγμή που ο δικαστής μου έλεγε ότι έχω ποινή 15 χρόνια, εγώ σκέφτηκα ότι αυτός έτσι κι αλλιώς δεν με ξέρει προσωπικά, δεν ξέρει τι άνθρωπος είμαι. Αυτός διαβάζει στο χαρτί τι έγκλημα έχω κάνει και πως περίπου πρέπει να με τιμωρήσει και το μόνο που είναι στο χέρι του είναι να πει πόσο καιρό θα περάσω στο συγκεκριμένο μέρος. Όλα τα υπόλοιπα, πως θα αισθανθώ, τι θα κάνω και τι άλλες αποφάσεις θα πάρω, όλα είναι στο δικό μου χέρι. Κατάλαβα ότι θα μείνω και αποφάσισα να κάνω ό,τι περισσότερο μπορώ για να περνάω πιο ωραία και να μαθαίνω ό,τι μπορεί να χρειαστεί για το μέλλον. Μπήκα στη μουσική ομάδα και μετά άρχισα γυμναστική, πήγα στο σχολείο, εκεί δημιουργήθηκε ένα κλαμπ για σκάκι, μπήκα κι εκεί, μετά δημιουργήθηκε ένα εργαστήριο που μας μάθαινε πώς να τοποθετούμε παράθυρα αλουμινίου οπότε μπήκα και σε αυτό. Όπου μπορούσα, μπήκα. Το καλοκαίρι όταν δεν είχαμε σχολείο άρχισα να δουλεύω αρχικά σαν καθαριστής και μετά σαν καφετζής μέσα στη φυλακή, οπότε ο χρόνος άρχισε να πετάει. Μετά από 2 χρόνια με μετέφεραν στον μεγάλο θάλαμο με τους ενήλικες».

Ο Ρόκας παραδέχεται ότι ήταν τυχερός που βρέθηκε στις φυλακές Αυλώνα, όπου υπήρχε σχολείο. Δεν είναι σίγουρος ότι θα είχε καταφέρει ό,τι αργότερα κατάφερε, αν είχε βρεθεί σε άλλο σωφρονιστικό κατάστημα που όχι μόνο δεν θα είχε εκπαιδευτικές δομές αλλά και οι συνθήκες διαβίωσης λόγω υπερπληθυσμού θα δυσκόλευαν την παραμονή του.

Τελικά, ο Ρόκας έμαθε ελληνικά αλλά κυρίως ανέπτυξε μια άλλη γλώσσα που πάντα μάλλον γνώριζε: τα μαθηματικά. Σε λίγο χρόνο κατάφερε αυτό για το οποίο πασχίζουν πολλοί μαθητές των εκτός φυλακής σχολείων, να περάσει σε ένα από τα καλύτερα Ανώτερα Ιδρύματα της χώρας, στο Πολυτεχνείο, στη Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών.

Παρέμεινε στη φυλακή 4 χρόνια και απολύθηκε μετά την απόφαση του Εφετείου που μείωσε την ποινή του. Σήμερα ο Ρόκας είναι στο 6ο έτος της σχολής του και βέβαια τίποτα δεν είναι ακόμα εξασφαλισμένο καθώς κινδυνεύει ακόμα με απέλαση, αναμένοντας να γίνει ένα ακόμα δικαστήριο το οποίο καθυστερεί χρόνια. Η επανένταξή του όμως συνέβη ομαλά. Η Επάνοδος τον στηρίζει οικονομικά για να έχει την ίδια άνεση να τελειώσει την δύσκολη σχολή του με τους υπόλοιπους συμφοιτητές του. Παράλληλα, βρίσκει ευκαιριακές δουλειές αλλά γνωρίζει πολύ καλά από πρώην συγκρατούμενους τη δυσκολία στην αναζήτηση εργασίας που σχετίζεται με το στίγμα της φυλάκισης.

Για αυτό τον λόγο άργησε και ο ίδιος να πει στους συμφοιτητές του πως βρέθηκε στην Ελλάδα. «Απέφευγα τον πρώτο χρόνο να λέω στους άλλους ότι ήμουν στη φυλακή. Επειδή δεν μου αρέσει να λέω ψέματα, έλεγα ότι ήρθα στην Ελλάδα με περιπέτειες ή για δουλειές και μετά έμεινα- πράγμα που ήταν η μισή αλήθεια. Πίστευα ότι θα με απέφευγαν».

Κάτι τέτοιο δεν συνέβη τελικά γιατί ο Ρόκας υπήρξε φωτεινό παράδειγμα της καλής συγκυρίας ύπαρξης εκπαιδευτικής διεξόδου για φυλακισμένους. Όπως συμβαίνει στους περισσότερους ελεύθερους ανθρώπους, έτσι και ο Ρόκας όταν ήταν ακόμα 16 στο Βίλνιους, δεν μπόρεσε να αναγνωρίσει την κρισιμότητα της ανάγκης για επανένταξη: «Θυμάμαι περπατούσαμε με έναν φίλο και συναντήσαμε έναν άνθρωπο που ήταν πολύ ειλικρινής και μας ζήτησε ψιλά επειδή είχε μόλις βγει από τη φυλακή και δεν ήθελε να κλέψει. Παρόλο που είχα δεν του έδωσα. Το έχω μετανιώσει πάρα πολύ».

Μπορεί τελικά κανείς να αναγνωρίσει το δικαίωμα στην επανένταξη αποφυλακισμένων ως αναφαίρετο δικαίωμα καθενός που έχει εκτίσει το χρέος του –όπως επιτάσσουν οι νόμοι της κοινωνίας που ζει- να μείνει εκτός της, ή έστω μπορεί να προσεγγίσει την επανένταξη ωφελιμιστικά, ως τρόπου μείωσης της εγκληματικότητας. Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται πως θα πρέπει κανείς να μπορεί να αποσυνδέει τον φυλακισμένο από το φαντασιακό τεκμήριο της εγκληματικής προδιάθεσης. Ότι δηλαδή κάποιος γεννήθηκε εγκληματίας, συνεπώς κάθε απόπειρα σωφρονισμού που στοχεύει στην υγιή επαναφορά στην κοινωνία είναι μάταιη.

Για τον Ρόκας μια τέτοια άποψη θα φαινόταν αστεία. Όταν σηκώθηκα από το τραπεζάκι που πίναμε τον καφέ μας σε κάποια καφετέρια του αθηναϊκού κέντρου για να πάω λίγο μέσα, του είπα ότι «Αφήνω τα πράγματά μου εδώ» για να απαντήσει αμέσως σε εύθυμο τόνο «Μην ανησυχείς, δεν θα στα κλέψω». Γελάσαμε και ύστερα επιστρέψαμε και οι δυο στην ρουτίνα της ελευθερίας.


Written by Elvira Krithari
English translation by Gigi Papoulias
Photograph by Elvira Krithari

Patriarchy and violence in Greek society

Patriarchy and violence in Greek society    by Konstantina Konstantinou     January 21, 2019 begin this article with a personal, unpleasant admission of the perspective of a contemporary Greek reality which has allowed the brutalization of man to...

Christmas is postponed

 Christmas is postponed by Iliana Papangeli    |   December 27, 2018 In 1928, Walter Benjamin wrote in “One Way Street”:“For only that which we knew or practiced at fifteen will one day constitute our attraction. And one thing, therefore, can never be made good:...

Forced Labour in 2018

 Forced Labour in 2018by Konstantina Konstantinou    |   December 26, 2018 ecember 2nd is the “International Day for the Abolition of Slavery”, and on this occasion this article aims at informing and raising awareness about one of the many forms...

A street without art, a city without life

A street without art, a city without life by Thanos Kamilalis   |  December 20, 2018 nyone who has ever walked from Thiseio area to the center of Athens on their way to Acropolis will surely have seen them. It is also very likely for someone to...

Pin It on Pinterest

Share This